Weerstandsvermogen en risicobeheersing

In de Nota Weerstandvermogen en risicobeheersing hebben wij de volgende visie op het gebied van weerstandsvermogen:

“Wij streven naar beheersing van de risico’s en een goede balans tussen de bestuurlijke ambities en de daarmee gepaarde gaande risico’s. Uitgangspunt hierbij is een ruim voldoende weerstandsvermogen.”

Met deze visie hebben wij de volgende doelstellingen geformuleerd:

• Het realiseren van een gezonde financiële positie;
• Het voorkomen van ingrijpende beleidswijzigingen die noodzakelijk worden bij het zich voordoen van niet afgedekte risico’s.

Dit wordt gerealiseerd door middel van beheersing van de risico’s en een positief weerstandsvermogen.

Onderstaand treft u in een tabel het risicoprofiel aan. Onder de tabel wordt het risicoprofiel per onderwerp beschreven. Hieronder worden de in het risicoprofiel weergegeven risico’s nader omschreven. Wij maken hierbij onderscheid in incidentele en structurele risico’s.

Op een tweetal onderwerpen lopen wij een incidenteel risico. Het risico wordt berekend over het totaalbedrag van het betreffende onderwerp waarover wij risico lopen, afgezet tegen de kans dat het risico zich daadwerkelijk voor doet. De risico’s worden hieronder toegelicht.

Per 1 januari 2024 is de financieringsfaciliteit bij de BNG verlopen. Verlenging behoorde niet tot de mogelijkheden vanwege de focus op Nederlandse ondernemers. Het Europark is een Duitse Besloten Vennootschap, een zogenaamde GmbH. Met de Grafschafter Volksbank uit Nordhorn heeft het Europark een nieuwe financier gevonden. Het gaat wederom om een bedrag van € 7 miljoen met een looptijd van tien jaar. Volgens de EU-staatssteunregels is het niet mogelijk om voor 100% van de totale lening garant te staan als gemeenten Emlichheim en Coevorden. De garantstelling bedraagt maximaal 80% van het door de gemeenten verstrekte leningvolume. Hier blijft de onderlinge verhouding 50% - 50% op van toepassing. Het door ons ingeschatte risico bedraagt € 420.000 (80% van € 7 miljoen x 50% x 15% risico).

Ieder jaar herijken wij bij de samenstelling van het Jaarverslag de risico’s van de grondexploitaties. Wij hanteren een risico van 19% over de boekwaarde (minus voorziening) van circa € 5,3 miljoen. Dit percentage is een gewogen gemiddelde van alle risico’s van alle grondexploitaties. De opbouw staat weergegeven in paragraaf Grondbeleid. In de periode tot en met 2026 voorzien wij een afname van de totale boekwaarde tot een niveau van nihil. In onderstaande tabel houden wij rekening met deze afname.

Het financiële risico neemt af als gevolg van de daling van de boekwaarde de komende jaren af naar een niveau van € 0. Voor een uitgebreide uiteenzetting over de grondexploitaties verwijzen wij u naar de paragraaf grondbeleid. 

Er zijn twee onderwerpen waarover wij een structureel risico lopen. Dit betreffen het sociaal domein en de Emco-groep. Het risico wordt berekend over het totaalbedrag van het betreffende onderwerp waarover wij risico lopen, afgezet tegen de kans dat het risico zich daadwerkelijk voor zal doen. De risico’s worden hieronder toegelicht.

Met de ervaringen van de afgelopen jaren hebben wij ons meerjarenbeleid verder aangescherpt. Daarbij zijn de budgetten binnen het Sociaal Domein geactualiseerd op basis van de nieuwste prognoses. Wij verwachten dat deze middelen hiermee voor de komende jaren op een verantwoord niveau staan. Tegelijkertijd constateren we dat de kosten in het Sociaal Domein landelijk blijven stijgen. De ontwikkeling van deze kosten ligt echter niet in alle gevallen binnen onze invloedssfeer. Wij blijven de trends nauwlettend volgen en sturen waar mogelijk bij om de financiële beheersbaarheid te waarborgen.

Jeugdhulp
In 2025 zijn de kosten voor Jeugdhulp opnieuw gestegen. Dit is een landelijk beeld en Coevorden vormt hierop geen uitzondering. In juli 2023 is landelijk de Hervormingsagenda Jeugd vastgesteld, omdat de beschikbaarheid van jeugdhulp niet toereikend is en de kosten al jaren stijgen. Er worden landelijk, regionaal en lokaal maatregelen genomen om de beschikbaarheid van jeugdhulp te verbeteren en de kosten te laten dalen. Lokaal zetten we in op meer preventief werken in een zorgzame samenleving. We willen dat daardoor de instroom in de jeugdhulp afneemt. Ook sturen we op het vergroten van de uitstroom en voeren we controles uit op de inzet en declaraties door zorgaanbieders. Daarbij is nog steeds sprake van financiële onzekerheid. We moeten de komende jaren rekening houden met een stijging van de kosten, ondanks de ingezette en nog in te zetten maatregelen. We hebben als gemeente beperkt invloed doordat we bijvoorbeeld verplicht zijn om reële tarieven te hanteren en dit tijdens de contractperiodes met aanbieders moeten aanpassen. Externe verwijzers kunnen ondersteuning inzetten, zonder tussenkomst van de gemeentelijke toegang. En door het woonplaatsbeginsel moet de gemeente kosten betalen van ondersteuning waar andere gemeentes in het land de toegang voor regelen. Door het vastgelopen stelsel is er steeds meer sprake van dure één-op-één-plaatsingen. Er is een reëel risico dat er door de externe ontwikkelingen zoveel kosten komen dat er een tekort blijft voordoen.

Wmo
In de totale kosten voor Wmo zien we in het afgelopen jaar een daling. Door met name een gewijzigde werkwijze in het indiceren in combinatie met een gewijzigd contract is meer efficiëntie bereikt en zien wij kosten dalen. De aanpak van de wachtlijsten in Wmo, waarvoor in 2025 extra capaciteit is ingezet, blijven wij monitoren en waar nodig bijsturen. We zetten in op meer preventie en algemeen toegankelijke voorzieningen om de druk op de Wmo te kunnen blijven verwerken en de inwoners passende zorg te kunnen bieden. Het is moeilijk voorspelbaar in welke mate dit de druk op ons Wmo stelsel zal verlichten, gelet op de vergrijzing, toename van aard en omvang van de problematiek en de hogere kosten bij aanbieders. Hierdoor blijft er een risico op een tekort aanwezig.  

Participatie, Inkomen en Crisisbeheersing
Vanaf 2024 is sprake van een oplopend tekort op het BUIG-budget. Dit wordt veroorzaakt door een combinatie van stijgende bijstandsuitgaven en een achterblijvende ontwikkeling van het toegekende rijksbudget. Waar in 2022 en 2023 nog sprake was van beperkte (begrote) tekorten, neemt het tekort vanaf 2024 substantieel toe tot circa 9% à 11% van het budget. De uitgaven groeien in deze periode aanzienlijk sneller dan het budget, waardoor een structurele disbalans ontstaat. Dit duidt erop dat het landelijke verdeelmodel de feitelijke uitkeringslasten in Coevorden onvoldoende volgt. Het tekort is daarmee slechts beperkt beïnvloedbaar via lokaal beleid en heeft een belangrijk systeemkarakter. Het risico op aanhoudende tekorten blijft aanwezig.
Tegelijkertijd ervaren we risico’s bij het halen van de taakstelling voor het huisvesten van statushouders. Dit leidt tot druk op de woningmarkt en vertraging in inburgering en participatie. Hoewel wij willen investeren in inburgering, blijven rijksmiddelen bij uitblijvende huisvesting achter. Hierdoor staan zowel onze financiële positie als uitvoeringskracht onder druk.

Sinds 1 januari 2015 kunnen er geen nieuwe mensen meer instromen in de Wsw. Hierdoor neemt het aantal Wsw-medewerkers door natuurlijk verloop gestaag af. Hoewel er wel instroom plaatsvindt vanuit nieuwe doelgroepen, is deze instroom niet voldoende om de uitstroom volledig op te vangen. Daarmee blijft het behoud van de bestaande infrastructuur onder druk staan.

Het governance-onderzoek naar de samenwerking tussen Menso en EMCO is inmiddels afgerond. De gemeenteraad heeft een richtinggevend besluit genomen om Menso en EMCO samen te voegen tot één toekomstbestendig werkontwikkelbedrijf.

Het exploitatieresultaat blijft de komende jaren onder druk staan als gevolg van hoge energielasten en stijgende loonkosten. Het financiële risico voor de gemeente wordt momenteel nog steeds geraamd op €200.000, met een inschatting van 50% dat dit risico zich daadwerkelijk voordoet.

Wij zien een aantal ontwikkelingen die van betekenis gaan zijn voor onze gemeente, maar waarbij wij nog niet kunnen inschatten of dit - al dan niet financiële - risico's met zich meebrengt. We willen deze ontwikkelingen wel in deze risicoparagraaf onder de aandacht brengen.

Als gemeente kunnen wij altijd worden geconfronteerd met een bezwaar of beroep dat wordt aangetekend tegen een door ons genomen besluit. Daarnaast kunnen wij worden geconfronteerd met risico`s als gevolg van aansprakelijkstellingen en juridische procedures op het gebied van toezicht en handhaving, openbare orde en veiligheid en bouw en vergunningverlening. 

Gemeenschappelijke regelingen
Door het beperkte weerstandsvermogen bij gemeenschappelijke regelingen bestaat er een risico dat de gemeente moet bijdragen wanneer er onvoorziene omstandigheden zich voordoen. Dit kan leiden tot onverwachte financiële lasten voor de gemeente.

Maatschappelijke ontwikkelingen en inflatie
Maatschappelijk gezien gebeurt er op dit moment veel. We hebben belangrijke ontwikkelingen die de gemeentelijke bedrijfsvoering beïnvloeden, zoals de Hervormingsagenda Jeugd, de invoering van de Omgevingswet,  het huidige inflatieniveau en de situatie op de energiemarkt. Daarnaast gebeurt er in maatschappelijk opzicht veel. Het 'stikstof-dossier', de woningmarkt, de situatie in de Oekraïne en een krappe arbeidsmarkt zijn enkele voorbeelden van ontwikkelingen die in meer of mindere mate een risico vormen voor het goed kunnen uitvoeren van onze gemeentelijke taken. De financiële risico's die hier aan verbonden zijn laten zich moeilijk inschatten. Het is belangrijk om hier voortdurend met elkaar de vinger aan de pols te houden.

De weerstandscapaciteit bestaat uit de middelen en de mogelijkheden waarover de gemeente beschikt om niet begrote kosten, die onverwacht en substantieel zijn, op te vangen. Hierbij zetten wij eerst het gedeelte van onze weerstandscapaciteit in dat geen of minimale effecten heeft op ons beleid en onze begroting.

In onze weerstandscapaciteit hebben wij geen bestemmingsreserves en stille reserves opgenomen. Het tijdsbestek waarin stille reserves vrijgespeeld kunnen worden ter dekking van risico’s ligt hieraan ten grondslag. Voor bestemmingsreserves is het argument dat bij de inzet van deze reserves de uitvoering van het beleid mogelijk onder druk komt te staan.

Een gemeente is vrij om te bepalen welk deel van de weerstandscapaciteit wordt aangewend voor het weerstandsvermogen. Conform de nota Risicomanagement en Weerstands­vermogen zetten wij alleen onze algemene reserve in ter dekking van de mogelijke risico’s. Het weerstandsvermogen wordt als volgt bepaald:

Beschikbare weerstandscapaciteit: benodigde weerstandscapaciteit (risicoprofiel). Hieruit vloeit een ratio voort, die in te delen is in één van de categorieën A tot en met F.

Op grond van het BBV nemen wij in deze paragraaf een aantal kengetallen op die de beoordeling van onze financiële positie ondersteunen. Daarmee wordt beoogd uw raad in staat te stellen gemakkelijker inzicht te krijgen in de financiële positie van onze gemeente. De kengetallen maken inzichtelijk(er) over hoeveel (financiële) ruimte de gemeente beschikt om structurele en incidentele lasten te kunnen dekken en op te vangen. Zij geven zodoende inzicht in de financiële weerbaarheid en wendbaarheid. Het gaat daarbij om de volgende kengetallen:

• de netto schuldquote;
• de netto schuldquote gecorrigeerd voor verstrekte leningen;
• de solvabiliteitsratio;
• de grondexploitatie;
• de structurele exploitatieruimte, en
• de belastingcapaciteit.

Deze kengetallen moeten altijd in samenhang worden bezien omdat ze alleen gezamenlijk en in hun onderlinge verhouding een goed beeld kunnen geven van de financiële positie van de gemeente.

Op basis van de door ons uitgevoerde risico-inventarisatie, is het weerstandsratio van 12,12 en 17,90 wanneer de bestemmingsreserves meegenomen worden in de calculatie. Het beeld van onze meerjarenbegroting is het college van burgemeester en wethouders van de gemeente Coevorden van mening dat de normale bedrijfsvoering financieel kan worden voortgezet.