Weerstandsvermogen en risicobeheersing

Onze visie ten aanzien van het weerstandsvermogen is:

‘Streven naar een goede beheersing van de risico’s en een goede balans tussen de bestuurlijke ambitie en de daarmee gepaard gaande risico’s. Uitgangspunt hierbij is een positief weerstandsvermogen’.

Onze doelstellingen zijn: 

• Het realiseren en behouden van een gezonde financiële positie.
• Het voorkomen van ingrijpende beleidswijzigingen die noodzakelijk worden bij het zich voordoen van niet afgedekte risico’s. Dit wordt gerealiseerd door middel van beheersing van de risico’s en een positief weerstandsvermogen.

Onderstaand treft u in een tabel het risicoprofiel aan. Onder de tabel wordt het risicoprofiel per onderwerp beschreven. Hieronder worden de in het risicoprofiel weergegeven risico’s nader omschreven. Wij maken hierbij onderscheid in incidentele en structurele risico’s.

Op een viertal onderwerpen lopen wij een incidenteel risico. Het risico wordt berekend over het totaalbedrag van het betreffende onderwerp waarover wij risico lopen, afgezet tegen de kans dat het risico zich daadwerkelijk voor doet. De risico’s worden hieronder toegelicht.

Binnen een gemeente bestaat in alle lagen, zowel bestuurlijk als ambtelijk, een risico op fraude. Denk aan een gemeenteambtenaar die zich laat omkopen of een ambtenaar die jarenlang valse facturen indient en autoriseert. Ook inwoners, instellingen en bedrijven kunnen voor het verkrijgen van een hogere uitkering of subsidie opzettelijk verkeerde informatie verstrekken. 

De impact van fraude op gedupeerden, de gemeente en de publieke opinie is groot. Naast financieel nadeel, ondermijnt fraude het vertrouwen in de overheid. Daarom is fraude met overheidsgeld een nachtmerrie voor elke gemeente. Door tijdig beheersmaatregelen te treffen om de kans op fraude te reduceren, worden de kwetsbaarheid en de negatieve gevolgen van fraude voor de gemeente beperkt. 

Onze gemeente is zich bewust van het risico op fraude en heeft al diverse maatregelen getroffen om het risico te beperken. De gemeente heeft in de diverse (financiële) processen maatregelen doorgevoerd om fraude tegen te gaan (functiescheiding) en besteedt aan dit onderwerp aandacht met onder andere het afleggen van de eed of belofte voor nieuwe medewerkers, het integriteitsbeleid, interne controlemaatregelen (vier-ogen-principe) en bij de verbijzonderde interne controle (VIC). Tevens is een gemeentebrede frauderisicoanalyse uitgevoerd en zijn bijbehorende beheersmaatregelen beschreven. 

Voor het aandachtsgebied Informatiebeveiliging en Privacy zijn de volgende risico’s geïdentificeerd die om continue aandacht vragen:

• Persoonsgegevens, bijzondere persoonsgegevens, gevoelige of vertrouwelijke bedrijfsinformatie komen in handen van onbevoegden. Als gevolg van de toenemende technologische ontwikkelingen en digitalisering neemt het risico, ondanks het continue monitoren, beoordelen en toepassen van maatregelen, toe dat onze organisatie slachtoffer wordt van cybercriminaliteit. Het is dan ook niet de vraag of maar wanneer we te maken krijgen met een cyberaanval. De hoeveelheid van en creativiteit bij cyberaanvallen neemt wereldwijd toe en vraagt om voortdurende aandacht en waakzaamheid binnen onze organisatie en de bewustwording bij medewerkers en het bestuur.
• Ook het risico op maatregelen van de toezichthouder als gevolg van het onvoldoende naleven van de AVG (Algemene Verordening Gegevensbescherming) en BIO (Baseline Informatieveiligheid Overheid) verplichtingen wordt gedetecteerd als een mogelijk risico.

Genoemde risico’s hebben een verhoogde impact op zowel betrokkene(n) als op onze organisatie. Mogelijke gevolgschade die hieruit kan ontstaan is fraude en/of discriminatie van betrokkene(n), financiële schade, politieke risico’s en/of reputatieschade voor onze organisatie. Het (blijven) toepassen en beoordelen van effectieve maatregelen om de risico’s te mitigeren heeft daarom belangrijke aandacht.

Het Nationaal Cyber Security Centrum (NCSC) en de Informatiebeveiligingsdienst (IBD, VNG) geven jaarlijks inzicht in de belangrijkste dreigingen in de digitale wereld. 
Binnen onze gemeente heeft informatiebeveiliging veel aandacht, waarbij wij nauw samenwerken met de BOCE - gemeenten.

Ervaringscijfers laten zien dat de schade van een ernstige cyberaanval aanzienlijk kan zijn en in sommige gevallen kan oplopen tot circa € 140 per inwoner. Financiële impact van het cyberrisico laat zich moeilijk voorspellen, maar is wel aanwezig. We nemen hier een risico op van circa € 4.000.000. Gelet op de aard van de dreiging en ervaringen binnen de sector schatten we de kans op een dergelijk incident op 15%.

GVZ Europark Coevorden-Emlichheim GmbH heeft een financieringsfaciliteit van maximaal € 7 miljoen bij de Grafschafter Volksbank in Nordhorn afgesloten. Het uitgangspunt is dat Europark GmbH zich zonder een extra financiële bijdrage van onze gemeente ontwikkelt. Mocht zij op enig moment onverhoopt toch een beroep op de gemeente moeten doen voor financiële steun dan is het door ons ingeschatte maximale risico € 420.000 (15% kans x 50% van (80% van € 7 miljoen)).

Per 1 januari 2024 verliep de financieringsfaciliteit bij de BNG. Verlenging behoorde niet tot de mogelijkheden vanwege de focus op Nederlandse ondernemers. Het Europark is een Duitse Besloten Vennootschap, een zogenaamde GmbH. Met de Grafschafter Volksbank in Nordhorn heeft het Europark een nieuwe financier gevonden. Het gaat wederom om een bedrag van € 7 miljoen met een looptijd van tien jaar. Volgens de EU-staatssteunregels is het niet mogelijk om voor 100% van de totale lening garant te staan als gemeenten Emlichheim en Coevorden. De garantstelling bedraagt maximaal 80% van het door de gemeenten verstrekte leningvolume. Hier blijft de onderlinge verhouding 50% - 50% op van toepassing.

In het kader van de voorliggende begroting hebben wij de risico’s van de grondexploitaties geanalyseerd. Op basis van de stand per 31/12/2025 zal de verwachte boekwaarde per eind 2026 positief zijn. Dit resulteert in een maximaal risico voor 2027 van nihil. Jaarlijks bij het jaarverslag actualiseren wij de grondexploitaties en op basis daarvan en eventuele nieuwe grondexploitaties kan de boekwaarde en het daarmee samenhangende risico groter worden.

Er zijn twee onderwerpen waarmee wij een structureel risico lopen: het sociaal domein en de EMCO-groep. Het risico wordt berekend over het totaalbedrag van het betreffende onderwerp waarover wij risico lopen, afgezet tegen de kans dat het risico zich daadwerkelijk voor zal doen. De risico’s worden hieronder toegelicht.

Met de ervaring van de afgelopen jaren hebben wij ons meerjarenbeleid opgesteld. Wij hebben de budgetten in het sociaal domein aangepast aan de nieuwste prognoses. Wij verwachten dat daarmee deze budgetten voor de komende jaren op niveau zijn. Tegelijk zien we landelijk de kosten in het sociaal domein nog altijd oplopen. Hoe de kosten binnen het sociaal domein zich ontwikkelen, ligt niet in alle gevallen binnen onze invloedssfeer. 

Jeugdhulp
In juli 2023 is landelijk de Hervormingsagenda Jeugd vastgesteld, omdat de beschikbaarheid van jeugdhulp niet toereikend is en de kosten al jaren stijgen.  Er worden landelijk, regionaal en lokaal maatregelen genomen om de beschikbaarheid van jeugdhulp te verbeteren en de kosten te laten dalen. Lokaal zetten we in op meer preventief werken in een zorgzame samenleving. We willen dat daardoor de instroom in de jeugdhulp afneemt. Ook sturen we op het vergroten van de uitstroom en voeren we controles uit op de inzet en declaraties van zorgaanbieders. Daarbij is nog steeds sprake van financiële onzekerheid. We moeten de komende jaren rekening houden met een stijging van de kosten, ondanks de ingezette en nog in te zetten maatregelen. We hebben als gemeente beperkt invloed omdat we bijvoorbeeld verplicht zijn om reële tarieven te hanteren en dit tijdens de contractperiodes met aanbieders moeten aanpassen. Externe verwijzers kunnen ondersteuning inzetten, zonder tussenkomst van de gemeentelijke toegang. En door het woonplaatsbeginsel moet de gemeente kosten betalen van ondersteuning waar andere gemeentes in het land de toegang voor regelen. Door het vastgelopen stelsel is er steeds meer sprake van dure één-op-één-plaatsingen. Er is een reëel risico dat er door de externe ontwikkelingen zoveel kosten komen dat er in 2027 een tekort blijft.

Wmo
Onze inzet is gericht op passende hulp voor inwoners én een duurzame samenwerking met aanbieders en het voorliggend veld. De aanpak van de Wmo-wachtlijsten blijven wij monitoren en waar nodig bijsturen. We zetten in op meer preventie en algemeen toegankelijke voorzieningen om de druk op de Wmo te kunnen blijven verwerken en de inwoners passende zorg te kunnen bieden. Daarnaast is moeilijk voorspelbaar in welke mate dit de druk op ons Wmo stelsel zal verlichten, gelet op de vergrijzing, toename van aard en omvang van de problematiek en de hogere kosten bij aanbieders.
In het coalitieakkoord van kabinet Jetten is een maatregel opgenomen waarbij de huishoudelijke hulp als maatwerkvoorziening met ingang van 1 januari 2029 wordt geschrapt. Voor de inwoners die niet in staat zijn de huishoudelijke hulp zelf te betalen blijft deze taak bij de gemeente. Voor dit vangnet worden middelen toegevoegd aan de algemene uitkering maar het is nog onduidelijk hoe dit vangnet eruit komt te zien. Conform de richtlijnen van onze toezichthouder hebben we vanaf 2029 een stelpost opgenomen. Dit blijft een risico en we zullen dat de komende tijd actief blijven volgen.

Participatie, Inkomen en Crisisbeheersing
In 2027 en 2028 staan we voor diverse uitdagingen op sociaal-maatschappelijke vlak. De rijksmiddelen voor het BUIG-budget nemen af. Dit maakt mede dat we (na 2024 en 2025 en mogelijk 2026) ook voor 2027 risico lopen op een groter tekort op het budget voor de bijstandsuitkeringen (BUIG) dan wij jaarlijks dekken in onze begroting. In 2026 is onder andere de "Participatiewet in balans" van kracht geworden. De implementatie hiervan gebeurt fasegewijs. In 2027 gaan we aan de slag met de inwoners die een beroep doen op de Participatiewet in relatie tot ‘maatschappelijke participatie’. Dit kan extra uitvoeringskosten met zich meebrengen. Verder gaan we verkennen of i-Participatie, een klantportaal voor het sociaal domein, geïmplementeerd kan worden in 2027. Dit vraagt ook extra inzet van onze professionals. Tenslotte ontbreekt het nog steeds aan een lange termijnvisie van het Rijk op inburgering en migratie, terwijl lokale opgaven, zoals bijvoorbeeld de huisvesting van Oekraïense vluchtelingen, ook in 2027 nog blijven.

De EMCO-groep is een gemeenschappelijke regeling (GR) die uitvoering geeft, onder anderen, aan de Wet sociale werkvoorziening (Wsw). Naast de gemeente Coevorden nemen de gemeenten Emmen en Borger-Odoorn deel aan deze regeling. Alle bevoegdheden en taken met betrekking tot de uitvoering van de Wsw zijn door de gemeente overgedragen aan de GR.

Sinds de invoering van de Participatiewet in 2015 is instroom in de Wsw niet meer mogelijk. Hierdoor neemt het aantal Wsw-medewerkers door natuurlijk verloop jaarlijks af. De afname van de Wsw-populatie leidt tot een structurele daling van de rijksbijdragen, terwijl een belangrijk deel van de uitvoeringskosten relatief vast blijft. Daarnaast is sprake van onzekerheid rondom de ontwikkeling van rijksbijdragen, loonkosten, prijsstijgingen, ziekteverzuim en omzet uit opdrachten. Deze ontwikkelingen kunnen leiden tot aanvullende financiële druk op de exploitatie van de EMCO-groep.

Om de organisatie toekomstbestendig te maken, werken de deelnemende gemeenten, EMCO-groep en Menso aan de vorming van één geïntegreerd werk- en ontwikkelbedrijf. De gemeenteraden hebben hiervoor een richtinggevend besluit genomen.  Met deze ontwikkeling wordt beoogd de maatschappelijke dienstverlening te versterken, synergievoordelen te realiseren en de kwetsbaarheid van beide organisaties op langere termijn te verminderen. 

De EMCO-groep beschikt niet over een eigen weerstandsvermogen. Eventuele exploitatietekorten komen daarom voor rekening van de deelnemende gemeenten naar rato van deelname. In 2027 is voor de GR een exploitatietekort geschat van circa € 3,0 miljoen. Het aandeel van de gemeente Coevorden bedraagt op basis van de huidige verdeelsleutel circa € 440.000.

Op 1 januari 2024 is de Omgevingswet in werking getreden. Met de komst van de Omgevingswet is de vergunningplicht voor het bouwen van een bouwwerk gesplitst in een bouwtechnische activiteit en een omgevingsplanactiviteit. Voor een groot aantal bouwwerken is de vergunningplicht voor de bouwtechnische activiteit komen te vervallen. In de gemeente Coevorden betekent dit dat ongeveer 30% van de inkomsten uit bouwleges is komen te vervallen.  Op termijn (mogelijk al in 2027, maar waarschijnlijk later) zal dit percentage stijgen omdat de betreffende wetgeving gefaseerd wordt ingevoerd.

Ook voor 2027 kan dit mogelijk invloed hebben op het aantal aanvragen Omgevingsvergunningen en daarmee op de legesinkomsten. Wij schatten dit financiële risico in op  € 200.000 met een kans van 20%.

De Veiligheidsregio Drenthe (VRD) is onvoldoende in staat om de mogelijke risico’s zelf op te vangen. Als deze risico's zich voordoen, zal de VRD een beroep doen op de bij gemeenten aanwezige weerstandscapaciteit. Voor de gemeente Coevorden betreft dit een bedrag van € 380.000 conform de begroting 2027 van de VRD. Voor de GGD gaat dit om een bedrag van € 213.000 conform de begroting 2027 van Samen Drenthe (GGD). Voor de Omgevingsdienst Drenthe geldt dat het risico bestaat dat extra kosten zullen worden gemaakt in verband met meer uren die worden gemaakt voor complexe VTH-dossiers binnen de gemeente Coevorden. Wij schatten het totale financiële risico hiervoor op € 700.000 met een kans van 20%.

Het gemeentelijk werkveld is breed en er is een continu risico van schadeclaims, bezwaar en beroepsprocedure en financiële claims. Vooralsnog kwantificeren we dit risico op € 500.000. De kans dat zich dit voordoet wordt ingeschat op 15%. 

De weerstandscapaciteit bestaat uit de middelen en de mogelijkheden waarover de gemeente beschikt om niet begrote kosten, die onverwacht en substantieel zijn, op te vangen. Hierbij zetten wij eerst het gedeelte van onze weerstandscapaciteit in dat geen of minimale effecten heeft op ons beleid en onze begroting.
In onze weerstandscapaciteit hebben wij geen bestemmingsreserves en  stille reserves opgenomen. Het tijdsbestek waarin stille reserves vrijgespeeld kunnen worden ter dekking van risico’s ligt hieraan ten grondslag. Voor bestemmingsreserves is het argument dat bij de inzet van deze reserves de uitvoering van het beleid mogelijk onder druk komt te staan.

Een gemeente is vrij om te bepalen welk deel van de weerstandscapaciteit wordt aangewend voor het weerstandsvermogen. Conform de nota Risicomanagement en Weerstands­vermogen zetten wij alleen onze algemene reserve in ter dekking van de mogelijke risico’s. Het weerstandsvermogen wordt als volgt bepaald:

Ratio weerstandsvermogen = beschikbare weerstandscapaciteit / benodigde weerstandscapaciteit (risicoprofiel). Hieruit vloeit een ratio voort, die in te delen is in één van de categorieën A tot en met F.

Wij streven vanaf 2018 naar een ratio in (minimaal) categorie B, dat wil zeggen een ratio tussen de 1,4 en 2,0, geduid als ‘ruim voldoende’.

Op grond van het BBV nemen wij in deze paragraaf een aantal kengetallen op die de  beoordeling van onze financiële positie ondersteunen. Daarmee wordt beoogd uw raad in staat te stellen gemakkelijker inzicht te krijgen in de financiële positie van onze  gemeente. De kengetallen maken inzichtelijk(er) over hoeveel (financiële) ruimte de gemeente beschikt om structurele en incidentele lasten te kunnen dekken en op te vangen. Zij geven zodoende inzicht in de financiële weerbaarheid en wendbaarheid. Het gaat daarbij om de volgende kengetallen:

• de netto schuldquote
• de netto schuldquote gecorrigeerd voor verstrekte leningen
• de solvabiliteitsratio
• de grondexploitatie
• de structurele exploitatieruimte
• de belastingcapaciteit

Deze kengetallen moeten altijd in samenhang worden bezien omdat ze alleen gezamenlijk en in hun onderlinge verhouding een goed beeld kunnen geven van de financiële positie van de gemeente.